جنسن هوانگ، مدیرعامل انویدیا، ۱۹۹۳ تا ۲۰۲۶.
جنسن هوانگ روز پنجشنبه ۱۲ نوامبر ۲۰۲۶ از مدیرعاملی انویدیا استعفا داد؛ سمتی که از پنجم آوریل ۱۹۹۳ و از روز تأسیس شرکت تا همین روز در اختیار داشت. انویدیا کار خود را بهعنوان شرکت کارت گرافیک آغاز کرد. خروج هوانگ در ظاهر به دلیل رابطههای شخصی با یکی از خریداران — که ممکن است جاسوس چین بوده باشد یا نباشد — و دستکم دو کارمند شرکت رخ داد، اما دلیل اصلی این بود که انویدیا از نظر قدرتهای حاکم، پیمانکار دفاعی تلقی میشد و هوانگ هرگز خود را با این وضعیت تنظیم نکرد.
در این ماجرا، هوانگ در نهایت قربانی موفقیت خودش شد. نخستین کارتهای گرافیک انویدیا فقط مثلثها را به پیکسل تبدیل میکردند. جیفورس ۳ در سال ۲۰۰۱ شیدر پیکسلی برنامهپذیر را معرفی کرد؛ یعنی عملکرد کارت گرافیک دیگر از پیش تعریفشده نبود. اما حرکت کُشنده — که تقریباً شرکت را هم کُشت — معرفی CUDA در سال ۲۰۰۶ بود؛ یک رابط برنامهنویسی برای برنامهریزی همان شیدرها. هوانگ در شانزده سال بعد، مبلغ CUDA را تبلیغ کرد و مطمئن بود این پلتفرم، آینده محاسبات شتابیافته است. بعد در ۲۰۲۲، چتجیپیتی از راه رسید.
چتجیپیتی روشن کرد که پردازندههای گرافیکی برای چه کاری بیشترین کاربرد را دارند: مدلهای زبانی بزرگ. و انویدیا بهترین پردازندههای گرافیکی را میساخت. بیش از این، هوانگ فهمیده بود که آینده محاسبات شتابیافته فقط چیپ نیست، بلکه سیستم است؛ همین درک به خرید ملاناکس در ۲۰۱۹ انجامید که فناوری لازم برای گسترش انویدیا از چیپ به سیستم را فراهم کرد و شرکت را در مسیر تبدیل شدن به بهترین گزینه برای آموزش در مقیاس بزرگ قرار داد؛ همان چیزی که مدلهای زبانی بزرگ را ممکن کرد. انویدیا برای این کار قیمتهای بسیار بالا میگرفت، با حاشیه سود بالای ۷۰ درصد، چون میتوانست: پلتفرم را داشت، فناوری را داشت و در سالهای گذشته که دیگران به دنبال ساخت چیپ خودشان رفتند، زنجیره تأمین را هم داشت.
تأثیر هوانگ بر زنجیره تأمین آسیا را بهویژه نمیتوان بزرگتر از واقع توصیف کرد. براین هوبارت در کتاب «بوم: حبابها و پایان رکود» اشاره میکند که یکی از مزایای حبابها، کارکرد هماهنگسازی است؛ ترس از جا ماندن، نهادهای متعدد با وابستگیهای درهمتنیده را ترغیب میکند همزمان به ساخت متعهد شوند. هوانگ از بسیاری جهات، خودش یک نهاد هماهنگکننده تکنفره بود. او سالی چند بار سخنرانی کلیدی برگزار میکرد و میگفت این روش ارتباطش با اکوسیستم است؛ و به خاطر سفرهای کاری و دورهمیهایش در آسیا مشهور بود؛ دیدارهایی که تأمینکنندگان مردد را قانع میکرد رونق هوش مصنوعی واقعی است و سهم بزرگی از تولیدشان را برای انویدیا و تعهد چشمگیرش به چرخه انتشار سالانه قفل میکرد.
هوانگ که دههها در گمنامی نسبی کار کرده بود و عمدتاً گیمرها و تنها اندکی از صنعت فناوری او را میشناختند، به ستاره راک تبدیل شد؛ هر جا میرفت جمعیت دورش را میگرفت و همیشه کاپشن چرمی مشکیاش را داشت. او همزمان و به زیان خودش، به چهرهای سیاسی تبدیل شد. انویدیا مدتها در واشینگتن و پکن حضور نداشت و با اعمال کنترلهای چیپ از سوی دولت بایدن در ۲۰۲۲ غافلگیر شد. واکنش فوری انویدیا به نخستین دور این کنترلها، که صادرات را بر اساس سرعت اتصالات درونتراشهای محدود میکرد، عرضه سریع A800 در چین بود؛ نسخهای از A100 که یکسوم اتصالاتش غیرفعال شده بود. همین موضوع لحن درگیریای را تعیین کرد که به باور من علت واقعی سقوط هوانگ بود: او بهشدت با نسخههای مختلف ممنوعیت چیپ مخالف بود و انویدیا فقط حداقل لازم برای رعایت ظاهر قانون را انجام میداد، نه روح آن را.
این رویکرد به احتمال زیاد به نظارت انویدیا بر شرکتهای مستقر در سنگاپور هم تسری داشت؛ شرکتهایی که ادعا میشد پوششی برای انتقال چیپ به چین هستند. بخشی از این ماجرا قانونی بود: شرکتهای چینی مجازند از مراکز رایانش ابری بیرون چین که چیپهای پیشرفته انویدیا دارند استفاده کنند، هرچند طرفداران کنترل چیپ به دنبال بستن این روزنهاند. بخشی هم قانونی نبود، چون چیپها در نهایت به چین میرسید. مگاسپید (Megaspeed) که مدیر آن، آلیس هوانگ، نخستین فردی بود که ادعا شد جنسن هوانگ با او رابطه داشته، رسماً در کسبوکار نوع اول بود و ادعا میشد در واقع در نوع دوم فعالیت میکند. زمزمههایی هست که مشتری نهایی مگاسپید نه یا نه فقط علیبابا، بلکه ارتش چین هم بوده است. اینها زمزمه است، اما همین رابطهها برای استعفای هوانگ کافی بود.
**انویدیا، باارزشترین شرکت جهان، ۲۰۲۴ تا ۲۰۲۶**
دوام انویدیا — دستکم دوام حاشیه سودش — از قبل هم محل پرسش بود. از CUDA شروع کنیم: وقتی بازار، نرمافزار نوشتهشده برای پردازنده گرافیکی بود، یک پلتفرم — شامل نهفقط یک رابط برنامهنویسی، بلکه مجموعه بزرگی از کتابخانهها برای هر بازار قابل تصور در محاسبات شتابیافته — تقریباً خندقی تسخیرناپذیر بود. همین دلیل نوشته شدن مدلهای زبانی بزرگ با CUDA بود.
اما مدلهای زبانی بزرگ هم موفقیت چشمگیر انویدیا را آوردند و هم بزرگترین ریسکهایش را کاشتند. نخست اینکه بخش عمده انرژی توسعهدهندگان به لایههای بالاتر منتقل شد و از رابط برنامهنویسی مدل زبانی بهعنوان پلتفرم استفاده شد؛ برای بیشتر شرکتها CUDA اهمیتی نداشت. دوم اینکه آنتروپیک که سرمایهاش از آمازون و گوگل آمد — دو بازیگر در ابتدا عقبمانده نسبت به شراکت مایکروسافت و اوپنایآی — مجبور شد استفاده از چیپهای Trainium آمازون و TPU گوگل را یاد بگیرد؛ کاری سخت، اما در نهایت باعث شد مدل زبانی پیشرو هیچ وابستگیای به انویدیا نداشته باشد (آنتروپیک روی چیپهای انویدیا هم اجرا میشود، چون یاد گرفته روی هر چیزی اجرا شود). سومین ریسک، ویرانگرترین است: مدلهای زبانی در نوشتن نرمافزار چنان قدرتمندند که هر خندق نرمافزاری دیر یا زود خشک خواهد شد.
دومین خندق انویدیا، رویکرد شبکه و سیستم، بادوامتر است، هرچند بهویژه توسط گوگل و به تبع آن آنتروپیک به چالش کشیده میشود. رویکرد سیستمی انویدیا همچنین پاسخ ساده برای سازمانها و دولتهایی است که میخواهند سختافزار خودشان را داشته باشند و برای ابرهای نوظهور (neoclouds) که میخواهند دیتاسنتری مستقل از ابرهای بزرگ بسازند. بازار اخیر، چیپ را به ابرهای بزرگ، آزمایشگاههای پیشرو و شرکتهای منفرد اجاره میدهد، اما با از میان رفتن منابع آشکار برق و مجوز سیاسی به چالش میافتد. این شرکتها برای خرید سیستمهای انویدیا پول لازم دارند و این پول بهطور فزاینده از خود انویدیا آمده است.
سومین خندق انویدیا تسلط بر زنجیره تأمین است و همین خندق است که ناگهان شکننده به نظر میرسد. هوانگ به این نکته افتخار میکرد که در سه دهه همکاری با TSMC هرگز قراردادی امضا نکرده است؛ رابطهای بر پایه دستدادن و اعتماد متقابل، و مشخصاً اعتماد به خود هوانگ. این، به شیوهای بسیار آسیایی اداره کردن کسبوکار است و هوانگ در آن استاد بود. پرسش این است که آیا این اعتماد و تمایل به تعهد، وقتی دستدادنکننده دیگر آنجا نیست، باقی میماند یا نه.
اما مهمترین خندق انویدیا، میزان غیرعادی بودنش بود. هوانگ انویدیا را مثل اسکلت بیرونی گرد یک نفر سازمان داد: خودش. مدیریت در انویدیا بسیار کم است — هوانگ مشهور است که ۶۰ گزارشدهنده مستقیم دارد — و به همین دلیل هم برنامه جانشینی وجود نداشت: انویدیا میتوانست اینقدر سریع و تهاجمی حرکت کند چون هنوز مثل یک استارتاپ رفتار میکرد. بسیاری از شرکتهای تثبیتشده، حتی آنهایی که هنوز بنیانگذارشان اداره میکند، ادعا میکنند استارتاپاند، اما فقط یک شرکت واقعاً اینطور سازمان یافته بود: انویدیا. این ساختار با همه آن شرطبندیهای موفق جواب داد، اما محیطی ساخت که هیچ کنترلی بر هوانگ وجود نداشت. حالا که او رفته، این اسکلت بیرونی بیش از آنچه انتظار میرود در معرض فروپاشی است.
**حباب هوش مصنوعی، ۲۰۲۵ تا ۲۰۲۷؟**
بخش اول ساخت زیرساخت هوش مصنوعی با جریان نقد آزاد تأمین شد، بهویژه از سوی ابرهای بزرگ. سپس در نیمه دوم سال گذشته، تقریباً همه به سمت بدهی رفتند. حالا — با شروع از گوگل در تابستان امسال — سازوکار اصلی تأمین مالی، سهام است. در بلندمدت این چرخه کامل میشود و ساختوسازهای آینده دوباره با جریان نقد آزادِ حاصل از همین زیرساختها تأمین خواهد شد.
مشکل انویدیا این است که شرکتهایی که بهتر میتوانند این گذار را مدیریت کنند، همان ابرهای بزرگاند که منابع لازم برای به چالش کشیدن سلطه انویدیا در بازار چیپ را دارند. به همین دلیل انویدیا مشتاق بوده نهفقط به ابرهای بزرگ، بلکه به رقبای بالقوهای مثل ابرهای نوظهور هم بفروشد؛ و احتمالاً در نقطهای پرسشهای جدی درباره نحوه تخصیص توان محاسباتی توسط انویدیا برای رسیدن به این هدف مطرح خواهد شد.
ابرهای نوظهور اما در تأمین مالی نقطه ضعف معناداری دارند. اول اینکه بدهیشان بسیار گرانتر است، چون تنها کسبوکارشان اجاره پردازنده گرافیکی است، نه مثلاً اداره سودآورترین کسبوکار تبلیغاتی جهان یا بزرگترین پلتفرم تجارت الکترونیک. دوم اینکه سهامشان بهطور فزاینده بیارزش میشود، چون ریسک قابلتوجهی به آن اعتبار چسبیده است؛ اگر ابر نوظهوری نتواند پرداخت کند، اول دارنده سهام است که حذف میشود.
همین به آنچه «کسبوکار پرریسک انویدیا» نامیدم انجامید: انویدیا بهطور فزاینده از جریان نقد و رتبه اعتباری خود برای پشتیبانی و تأمین مالی شرکتهایی استفاده کرد که چیپهایش را میخریدند. بدبینها این را تأمین مالی چرخهای مینامیدند؛ خوشبینها آن را پلی ضروری به آیندهای میدیدند که درآمد هوش مصنوعی بدهی این شرکتها را تسویه و رشد عظیم ایجاد میکند. آنچه بیشک درست است این است که این نوع ریسکپذیری فقط برای شرکتی چندتریلیون دلاری ممکن است که کاملاً در کنترل یک نفر است؛ کسی که تمام عمر حرفهایاش را صرف فشار دادن مرزها و شرطبندیهای پرریسک کرده و دیده که جواب دادهاند.
این مجموعه شرطبندیها هم احتمالاً ادامه پیدا نمیکند. ابرهای نوظهور باید از دست دادن حامیشان بسیار نگران باشند، و طلبکاران و سهامدارانشان هم. مشکل دیگر این است که درآمد لازم برای به نتیجه رسیدن کل این ساختوساز، در مقیاس صنعت چیزی در حدود یک تریلیون دلار است و باید زودتر از دیرتر محقق شود؛ اگر کمتر از انتظار باشد، ابرهای بزرگ اول توان محاسباتی خودشان را در اولویت میگذارند و احتمالاً پناهگاه امن همه کسانی خواهند بود که متعهد به هزینهکرد شدهاند. در آن دنیا، پوشش ریسک ابرهای نوظهور — بدون تمایل هوانگ به نگه داشتن اکوسیستم — میتواند به سنگ آسیاب تبدیل شود و داراییهایشان همزمان با افزایش عرضه در زنجیره تأمین، بازار را سیل کند.
**هوش مصنوعی بهعنوان فناوری عادی و صنعت نیمههادی آمریکا، ۱۹۴۷ تا ۲۰۴۷**
شاید چون مدتها مبلغ محاسبات شتابیافته بود، هوانگ چهره پیشرو در مخالفت با روایت آخرالزمانی پیرامون هوش مصنوعی بود. به نظر او هوش مصنوعی یک فرصت تجاری عظیم است، اما هنوز فناوری عادی است و مسائل ایمنی، چالشهای مهندسی قابل حلاند. آنچه باید مدنظر باشد نه پنج سال آینده، بلکه پنجاه سال آینده است؛ دیدگاهی که با صداقت کامل بگویم، من هم عموماً با آن همسو هستم.
بسیاری اینطور فکر نمیکنند. یک سو، همان آخرالزمانگراها هستند که مطمئناند جهش سریع قریبالوقوع است یا آغاز شده، چون هوش مصنوعی در حلقهای بازگشتی، هوش مصنوعی بهتری میسازد. وضعیت نهایی، هوش مصنوعیای است بسیار تواناتر از انسان و غیرقابل کنترل توسط او؛ تنها امید، همسو کردن هوش مصنوعی با بشریت است، که پیروان این دیدگاه از آن، همسو کردن با خودشان و نگاه خودشان به جهان را میخواهند. این جریان عموماً با آنتروپیک نمایندگی میشود و در این نگاه، تلاش فعال برای ممکن و سریعتر کردن مدلهای وزنبازِ غیرقابل کنترل، تهدیدی برای بشریت است.