یک وعده بزرگ: کمپین تازهای در کیکاستارتر با شعار «بازگشت اینترنت انسانی» راه افتاده است. این شعار متعلق به کمپین جمعسپاری «پروژه فینیکس» (The Phoenix Project) است؛ طرحی از مجله فرهنگ و تحلیل آنلاین فلەمینگ هایدرا (Flaming Hydra). اگر از پروژه فینیکس حمایت کنید، در واقع از سه چیز پشتیبانی کردهاید: یک مجله چاپی تکشمارهای که برای پاسداشت «ارزشها و سرگرمیهای اینترنت اولیه» طراحی شده، یک سرویس تازه کتاب الکترونیکی برای کتابخانهها، و برنامهای برای اشتراک و آرشیو خبرنامهها که آن هم برای کتابخانهها در نظر گرفته شده است.
ماریا باستیلوس، سردبیر ارشد فلەمینگ هایدرا، این سه پروژه بهظاهر نامرتبط را «اساساً یک چیز» میداند؛ چیزی که آنها را به هم میبندد، هدف «حفاظت از آزادی اطلاعات» و تحقق «وعده اینترنت اولیه» است؛ اینترنتی که در آن اطلاعات را تا جای ممکن در دسترس همه میگذاشتی و در همان حال، حق هنرمندان و نویسندگان برای گذران زندگی را حفظ میکردی.
**مسئلهای که در خود فلەمینگ هایدرا دیده شد**
به گفته باستیلوس، این مسائل پیشتر در خود فلەمینگ هایدرا مطرح شده بودند؛ برای نمونه وقتی تال لوین درباره پیدا کردن شمار زیادی نسخه جعلی تولیدشده با هوش مصنوعی از کتاب خودش در آمازون نوشت. به گفته باستیلوس، فلەمینگ هایدرا با «ساختن اکوسیستمی که بر پایه همکاری آدمها بنا شده و کالای خود را در بستری کنترلشده عرضه میکند که اجازه نمیدهد» دیگران نسخههای جعلی هوش مصنوعی بسازند و بفروشند، بخشی از «پروژه انسانی» است.
او میافزاید: «هوش مصنوعی یک نیروی توقفناپذیر نیست. اگر مردم فقط خطوط انتشار، شبکهها و سازمانهایی را بسازند که وقف اینترنت انسانی باشند، کسانی که میخواهند چیزی بخوانند میتوانند به آنها مراجعه کنند و این فضا کاملاً از دخالت ماشینی جدا میشود.»
پروژه فینیکس با در دسترستر کردن کار نویسندگان انسانی برای کتابخانهها، در همین چارچوب جا میگیرد.
باستیلوس در سال ۲۰۲۰ درباره سیستمهای کتاب الکترونیکی که بر کتابخانهها و مدارس مسلط شده بودند نوشت. در یکی از نمونهها، یک مدرسه به جای خرید ساده کتاب، مجبور بود سالانه برای هر دانشآموز ۲۷ دلار بپردازد تا دسترسی به نسخههای «خاطرات آنه فرانک» حفظ شود.
این نمونه نشانهای از یک سیستم گستردهتر است که مالکیت واقعی کتاب الکترونیکی و دیگر رسانههای دیجیتال را چیزی مربوط به گذشته میداند. در این سیستم، ما این کتابها را از ناشرانشان «لیزنس» (مجوز بهرهبرداری) میکنیم و آنها میتوانند هر زمان محتوا را تغییر دهند یا حذف کنند.
**«کتاب الکترونیکی، کتاب است»**
باستیلوس میگوید: «کتاب الکترونیکی، کتاب است. چیز دیگری نیست. کتاب است و مردم باید بتوانند مالک آن باشند، کتابخانهها باید بتوانند مالک آن باشند و رسانهها باید قابل مالکیت باشند. همه رسانههای دیجیتال باید قابل مالکیت باشند.»
از نگاه او، مالکیت به یک پرسش ساده برمیگردد: «اگر در رحمت کسی هستی که میتواند کتاب را خاموش کند، مالک آن نیستی.»
بنابراین حتی فراتر از مسئله پرداختهای مستمر، نمونههایی وجود دارد که کتابهای الکترونیکی مدتها پس از خرید، روی دستگاه خواننده تغییر کرده یا حذف شدهاند. باستیلوس میپذیرد که برای یک قطعه رسانهای منفرد، این تفاوت ممکن است چندان مهم به نظر نرسد، «اما اگر همه کتابهای درسی همه باشد، اگر همه کتابها باشد»، آنوقت مسئله واقعی است.
**راهحل: کتابخانهای که کتاب را میخرد**
فلەمینگ هایدرا و پروژه فینیکس برای حل این مسئله، به کتابخانهها امکان میدهند کتاب الکترونیکی را واقعاً بخرند و مالک آن شوند. کتابخانهها سپس میتوانند این کتابها را از طریق یک سیستم متنباز تازه به نام «کتابخانه در یک جعبه» (Library in a Box) با عنوان لنِی فور لایبرریز (Lenny for Libraries) به اعضای خود امانت بدهند.
پروژه فینیکس کار را با پنج کتاب الکترونیکی تازه از نویسندگان فلەمینگ هایدرا شروع میکند؛ از جمله مجموعهای از نوشتههای نشریه د آول (The Awl) و مجموعه مقالات تام اسکوکا و خود باستیلوس. شاید این شروع کوچکی به نظر برسد، اما باستیلوس میگوید در حال گفتوگو با کنسرسیومهای کتابخانهای و گروههای نویسندگان است و هدف اصلی «تغییر گفتوگو» درباره کتاب الکترونیکی، آرشیو دیجیتال و امانتدهی است. به این معنا، پروژه فینیکس میتواند راه را برای طرحهای دیگری با همین مدل باز کند.
به شکلی مشابه، «آرشیو فینیکس فاندری» (The Phoenix Foundry Archive) طراحی شده تا محتوای خبرنامههای پولی را در دسترس کتابخانهها بگذارد. باستیلوس یادآوری میکند که «بسیاری از بهترین روزنامهنگاری، نقد و مقالهنویسی» امروز در خبرنامههای پولی منتشر میشود که برای کتابخانهها (و همچنین آرشیو اینترنت) غیرقابل دسترس است.
با پروژه فینیکس، خبرنامهنویسان — در گام اول آنهایی که از پلتفرم گوست (Ghost) استفاده میکنند و پشتیبانی از دیگر پلتفرمهای خبرنامه در آینده اضافه میشود — میتوانند اشتراک خود را به کتابخانهها بفروشند؛ شبیه همان کاری که کتابخانهها برای اشتراک روزنامه و مجله انجام میدهند. پس از راهاندازی، فینیکس بهصورت خودکار هر شمارهای از خبرنامه را که نویسنده انتخاب کند به سند EPUB تبدیل میکند و برای امانتدهی دیجیتال به کتابخانهها میفرستد.
**چرا جمعسپاری؟**
فلەمینگ هایدرا پیش از آغاز کیکاستارتر هم روی این طرحها کار میکرد و باستیلوس از حمایت مالی افرادی مثل آناند راگاناتان، بروستر کِیل و پاول فورد سپاسگزار است. اما به گفته او، روی آوردن به جمعسپاری به فلەمینگ هایدرا کمک میکند کار را بهتر محافظت کند و مطمئن شود که پایدار و مستقل میماند.
او میگوید: «ما مجبور نیستیم در رحمت هیچکس باشیم و این کار استقلال تحریریه را هم حفظ میکند. این دو دست در دست هم میروند.»
فلەمینگ هایدرا هدف خود را جمعآوری ۳۰ هزار دلار برای پروژه فینیکس تعیین کرده و کمپین در ۲۷ نوامبر به پایان میرسد.
**چرا این موضوع برای بازار نشر مهم است؟**
مدل «لیزنس بهجای مالکیت» امروز ستون اصلی اقتصاد نشر دیجیتال است: از کتاب درسی تا خبرنامه. برای ناشر کوچک، این مدل درآمد تکرارشونده میسازد، اما همزمان او را به زیرساخت یک شرکت وابسته میکند. پروژه فینیکس یک آزمایش کوچک اما معنادار است که نشان میدهد میتوان آرشیو و امانتدهی را روی فایلهایی بنا کرد که واقعاً در اختیار کتابخانه باقی میمانند — همان چیزی که در بازار ایران با کتابهای دیجیتالی که به یک پلتفرم خاص قفل شدهاند، آشناست.