در ۲۷ سپتامبر، شان دافی، وزیر حملونقل آمریکا، ویدیویی در ایکس منتشر کرد با این جمله: «بازیتغییر». او نوشت: «معرفی میکنم «SMART» — ابزار تازهی مدیریت ترافیک هوایی که در وقت شما صرفهجویی میکند، تأخیرها را کم میکند و تجربهی پروازتان را بهتر میسازد.» این یک سامانهی مدیریت ترافیک هوایی تازه و آمیخته با هوش مصنوعی بود. تقریباً سه هفته بعد، همان پست زندگی تازهای پیدا کرد، این بار بهعنوان یک شوخی مضطرب، وقتی FAA در جمعهی سیزدهم دستور توقف پرواز در سراسر کشور را صادر کرد و برنامههای خطوط هوایی جهان را یکباره به آشوب کشید. دولت سریع اعلام کرد هیچ نشانهای از حملهی سایبری وجود ندارد و نشانهای نیست که SMART ارتباطی با خرابی ارتباطات در قلب این تصمیم داشته باشد. اما وقتی جمعه شب پرسیده شد آیا میتواند شکست هوش مصنوعی را قطعاً رد کند، مارکوین مولین، وزیر امنیت داخلی، فقط گفت: «همین حالا هیچ چیزی قطعی نیست.»
سامانههای تازهای مثل SMART فقط نوک کوه یخ انقلاب هوش مصنوعی در هوانوردی است. نمونهاش سسنا کاروانی که از فرودگاه بیوکنن در کنکورد کالیفرنیا پرواز کرد و در صبحی آرام از سپتامبر به جنوب، به سمت فینیکس رفت. این هواپیمای توربوپراپ تکموتوره بعد به شرق چرخید به سوی فورت ورث، در پایگاه نیروی هوایی شاو در کارولینای جنوبی توقف کرد و در نهایت به فرودگاه منطقهای دیر کانتی در نزدیکی سواحل کارولینای شمالی رسید. این سفر زیگزاگی از یک ساحل به ساحل دیگر ۳۲۰۰ مایل بود؛ هواپیما در مسیر، حریم هوایی شلوغ را طی کرد و برای پرهیز از طوفانها مانور داد.
هیچکدام از اینها قابل توجه نبود، جز یک واقعیت: تمام این سفر بدون آنکه یک دست انسانی کنترلهای هواپیما را لمس کند انجام شد.
به گفتهی جابی اوییشن، شرکتی که این پروژه را اجرا کرد، همیشه یک خلبان ایمنی در سسنا حضور داشت اما هرگز لازم نشد دخالت کند. این سفر بیخلبان نقطهی عطف مهمی در هوانوردی بود. صنعت سفر هوایی از نظر فناوری محافظهکار بوده و دلیل خوبی هم داشته: وقتی جان انسانها در میان است، بهتر است آزموده و کمی قدیمی باشی تا پیشرو و غیرقابل پیشبینی. اما هوش مصنوعی با سرعتی بیسابقه در حال نفوذ به هوانوردی است. اثرهایش حالا سخت دیده میشود، ولی تغییرات پیشرو بزرگاند و وعده میدهند اقتصاد سفر هوایی را از نو بسازند و شیوهی جابهجایی مردم و چیزها در آسمان را دگرگون کنند. اما یک پرسش بزرگ باقی میماند: آیا میتوان به قابلاعتماد و ایمن بودن این فناوری اعتماد کرد؟
بستگی دارد از کی بپرسید. یک کارمند تازهبازنشستهی FAA میگوید: «داریم این فناوری تازه را برای بهبود سیستم معرفی میکنیم و تبدیل به یک فاجعه میشود. این عملاً جعبهی پاندوراست که پشیمانش میشویم.»
**ریشهها؛ از پهپاد تا NextGen**
پذیرش هوش مصنوعی در هوانوردی به اوایل دههی ۲۰۰۰ برمیگردد، وقتی پیشرفت باتری و میکروالکترونیک ناگهان پهپادها را توانمندتر و ارزانتر کرد. این جهش مقامها را متقاعد کرد که رباتها و انسانها در نهایت باید آسمان را شریک شوند و زیرساخت تازهای لازم است تا این ممکن شود. آن زمان تقریباً همهی هواپیماها سرنشیندار بودند و راهی نبود که پهپادها از هواپیماهای سرنشیندار یا از یکدیگر پرهیز کنند.
در ۲۰۰۷ دولت فدرال پروژهای گسترده به نام «سامانهی حملونقل هوایی نسل بعد» (NextGen) را آغاز کرد که تغییرات وسیع در سیستم سفر هوایی دهههای بعد را الزامی میکرد. یکی از بندهایش این بود که تا ۲۰۲۰ هواپیماهای آمریکا به ADS-B مجهز شوند؛ سیستمی که مداوم سیگنال رادیویی میفرستد و به همهی اطراف میگوید کجایید و به کجا میروید.
با آماده شدن نقشهی راه آسمان سازگار با ربات، بازیگران بزرگی مثل آمازون و والمارت کار روی برنامههای بلندپروازانهی تحویل با پهپاد را شروع کردند. در ۲۰۱۴ گوگل پروژهی Wing را رونمایی کرد؛ سرویس تحویل با پهپاد که تا ۲۰۱۸ غذا، قهوه و دارو را به ۱۶۴ خانه در نزدیکی کانبرا در استرالیا میرساند. سال بعد برنامهی آزمایشی به کریستینزبورگ ویرجینیا گسترش یافت. هزینهها بالا و سرویس کند بود، اما این برنامههای اولیه قرار نبود کسبوکار جدی شوند؛ به گوگل تجربهی عملیاتی برای سالهای بعد میدادند.
حدود همان زمان، انبوهی از استارتاپها روی نوع مرتبطی از وسیله کار کردند: هواپیمای برقی با برخاست و فرود عمودی، یا eVTOL، معروف به تاکسی هوایی برقی. اینها اساساً پهپادهای بزرگشدهاند (فعلاً با جای خلبان) که برای جابهجایی تعداد کمی مسافر در مسافت کوتاه طراحی شدهاند. تا ۲۰۲۲ حدود ۶۰۰ مدل مختلف در حال توسعه بود و سازندگانشان وعده میدادند پرشهای هوایی ارزان و کوتاه بهزودی عادی شود. جابی از پیشروان بود: در ۲۰۲۰ طرح مدل S4 خود را معرفی کرد و گفت میتواند یک خلبان و چهار مسافر را بیش از ۱۰۰ مایل با سرعت تا ۲۰۰ مایل بر ساعت جابهجا کند. نخستین پرواز S4 سال گذشته انجام شد.
بهنظر میرسید عرضهی تجاری نزدیک است، اما مهلتها پشتسرهم عقب افتادند. معلوم شد مهندسی یک ربات پرندهی خودمختار فقط بخشی از مسئله است؛ باید حریم هواییای طراحی میشد که در آن کار کنند، انسانها برای خلبانی یا نظارت آموزش میدیدند، چارچوب اقتصادیای ساخته میشد که در آن پول دربیاورند و همینطور ادامه. گرگ بولز، مدیر ارشد سیاستگذاری جابی اوییشن، آن را «رقصی بسیار مهم، ایمن و محتاطانه» میخواند.
سرعت سیلیکونولی مدتها با هنجارهای سفر هوایی در تضاد بوده است. مری شیاوو، وکیل هوانوردی و بازرس کل پیشین وزارت حملونقل، میگوید: «تنظیمگری هوانوردی محافظهکار بوده و به قابلیت اعتماد اولویت میدهد، چون پیامدهای شکست سنگین است. استانداردهای گواهینامه و صلاحیت پرواز نیازمند اثبات و ایمنی نمایشدادهشدهاند و این معمولاً یعنی تغییر تدریجی، نه رادیکال.» FAA عجلهای نداشت که رباتهای اثباتنشده در حریم هوایی ملی سرگردان شوند.
**مقاومت اروپا و پیشروی تدریجی**
هوش مصنوعی در اروپا با نوع دیگری از مقاومت روبهرو شد. در ۲۰۱۷ غولهای هواپیماسازی ایرباس و داسو از EASA، معادل اروپایی FAA، خواستند اجازه دهد هواپیماهای مسافری با یک خلبان در کابین پرواز کنند. بهطور سنتی هواپیماهای مسافری چند خلبان لازم دارند تا بار کاری سنگین پرواز تقسیم شود و اگر یکی از کار افتاد، دیگری ادامه دهد. در چشمانداز ایرباس، سامانههای خودکار بار کاری کمکخلبان را برمیداشتند و در صورت نیاز کاملاً کنترل را میگرفتند.
این ایده خلبانان را وحشتزده کرد. انجمن کابین خلبان اروپا، اتحادیهی خلبانان خطوط هوایی، اعتراض شدیدی کرد. این اتحادیه در ایمیلی توضیح داد چنین اقدامی «یک متخصص ایمنی مستقل را از عرشهی پرواز حذف میکند و به اپراتورها نفوذ بیشتری بر قضاوتهای ایمنی میدهد که در غیر این صورت خلبان انجام میداد.» سال گذشته EASA این طرح را کنار گذاشت.
با این حال هوش مصنوعی پیش رفت. در ۲۰۲۳ FAA شروع به صدور معافیت برای پرواز پهپادهای تحویل خارج از دید اپراتور کرد و تا پایان امسال میتواند این تغییر قانون را دائمی کند. بعضی از بزرگترین بازیگران تهاجمی پیش میروند: آمازون در اوت امسال اعلام کرد قصد دارد سرویس تحویل با پهپاد را تا پایان سال به ۵۰۰ نقطه در کشور گسترش دهد و والمارت برنامهی تحویل با پهپاد از ۲۷۰ فروشگاه را تا پایان ۲۰۲۷ دارد.
هدف نهایی بسیار بزرگتر است. به گفتهی افراد صنعت، در چشمانداز حداکثری، صدها هزار پهپاد به بخش بزرگی از جمعیت آمریکا خدمت میکنند. آنتونی ویتونه، مدیر عملیاتی شرکت فناوری پهپاد DroneUp، پارسال گفت: «در پنج تا ده سال کاملاً فراگیر میشود. مردم میگویند "نمیدانم بدون آن چطور زندگی میکردم."»
**SMART؛ هوش مصنوعی در نقش مشاور، نه جایگزین**
با این مقیاس چالش، نقطهی ورود هوش مصنوعی به پرواز مسافری به آن هیجانانگیزی خلبانی eVTOL نخواهد بود؛ نقشی فروتنانهتر و پشتصحنه دارد. همین حالا شرکتهای داده مثل پالانتیر و بازیگران قدیمی صنعت هوانوردی مثل جپسن و تالس نرمافزارهای هوش مصنوعی میفروشند که به تنظیمگران، خطوط هوایی و دیسپچرها اجازه میدهد انبوه داده را برای شناسایی ریسک و برنامهریزی هواپیما و خدمه بررسی کنند.
در سپتامبر، FAA اعلام کرد نرمافزاری را که شرکت دادهی بوستونی Air Space Intelligence ساخته مستقر کرده است. ابزار تازهی مبتنی بر هوش مصنوعی «مدیریت راهبردی حریم هوایی، مسیرها و تراژکتوریها» یا SMART نام دارد و هدفش «بازآفرینی بنیادی شیوهی مدیریت حریم هوایی» است. دولت میگوید این برنامه قرار نیست جای کنترلرها را بگیرد بلکه میخواهد با هوش مصنوعی پیشبین، گرفتاریهای برنامهریزی را پیش از وقوع مهار کند و کار آنها را آسانتر سازد. برایان بدفورد، مدیر FAA، در بیانیهای گفت: «ترکیب SMART با ارتقاهای سختافزاری در جریان، ابزارهایی به ما میدهد تا تأخیرها را کم کنیم، ترافیک را بهینه کنیم و ظرفیت حریم هوایی سراسر کشور را باز نگه داریم؛ همزمان با حفظ استاندارد طلایی ایمنی.»
قرار است سیستم به کنترلرها در تصمیمگیری کمک کند، نه تصمیم گرفتن بهجای آنها. اما اگر برنامه اطلاعات بیمعنی به سیستم بدهد، آیا اپراتورهای انسانی میتوانند خطا را بگیرند؟ همان کارمند بازنشستهی FAA که نخواست نامش فاش شود میگوید: «این همان اثر ترامپ/DOGE/ماسک است. دارند همهی این فناوری تازه را بدون هیچ درکی از پیچیدگی سیستم حریم هوایی ملی جلو میبرند.»
بعضی قانونگذاران هم نگران SMART هستند. در ۱۳ اکتبر، بنا بر گزارشها نزدیک به دوازده قانونگذار دموکرات نامهای به دفتر پاسخگویی دولت فرستادند و خواستار بازبینی برنامه شدند و ترس خود را از این اعلام کردند که ممکن است «اطلاعات حیاتی ایمنی را توهمزنی کند».
پرسش دیگر این است که آیا SMART میتواند کمبود مزمن کنترلرهای ترافیک هوایی را بدتر کند. FAA امیدوار است این فناوری با نیاز به نیروی کمتر، کمبود را کاهش دهد؛ اما صنایع دیگر هنوز بهرهوری واقعی تولیدشده با هوش مصنوعی را ندیدهاند. حتی اگر نرمافزار مستقیماً جای انسانها را نگیرد، همان بهرهوری میتواند کاهش نیرو را توجیه کند. در ماه می، FAA هدف نیروی انسانی خود برای کنترلرهای فعال را از هدف ۱۴٬۶۳۳ نفر در ۲۰۲۴ به ۱۲٬۵۶۳ نفر کاهش داد و به «مدلهای نیروی انسانی مدرن و ابزارهای برنامهریزی» استناد کرد.
بعضی خوشبینترند. شیاوو میگوید: «فکر میکنم برنامهی SMART بهبود مهمی است. هیچکس وضعیت فعلی هوانوردی با برخوردهای هوایی، تجاوز به باند، نزدیکشدنهای بیشمار، تأخیر، زمینگیری، از دست رفتن جدایی و زمانهای طولانی تاکسی یا مجوز را نمیخواهد.»