خسارت‌های ناشی از جنگ و قطعی پنج‌ماهه اینترنت که کاهش درآمد اپراتورها را در پی داشت، اجرای بخشی از تکالیف وزارت ارتباطات در برنامه هفتم توسعه را با تأخیر روبهرو کرده و تحقق بخشی دیگر را در شرایط کنونی ناممکن ساخته است. وزارت ارتباطات در گزارشی از آسیبهای واردشده به زیرساختهای ارتباطی، منابع لازم برای اجرای پروژههای ارتباطی حیاتی در سال ۱۴۰۶ را حداقل ۱۵۴ همت اعلام کرده است.
به گزارش پیوست، در جلسه کمیسیون صنایع و معادن مجلس که در وزارت ارتباطات برگزار شد، ستار هاشمی، وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات، به تشریح عملکرد این وزارتخانه در دولت چهاردهم پرداخت. او گفت: «نگاه ما در دولت چهاردهم برنامه‌محور بوده است. با توجه به محدودیت منابع در دولت‌های مختلف و شرایط حاکم بر کشور، تلاش کردیم به سمت مشخص‌کردن اولویت‌های راهبردی و برنامه‌ریزی بر اساس آن‌ها حرکت کنیم. دولت هوشمند، شبکه ملی اطلاعات، زیرساختهای هوش مصنوعی و توسعه خدمات کاربردی در این حوزه، محورهای راهبردی بودند که در دستور کار قرار گرفتند و بر اساس آن‌ها طرح‌های پیشگامی را طراحی کردیم.»
هاشمی توسعه زیرساختهای ارتباطی را یکی از مهم‌ترین محورهای این برنامه‌ها دانست و گفت: «توسعه فیبر نوری یکی از موضوعاتی بود که در سال‌های گذشته کمتر مورد توجه قرار گرفته بود. در دنیا حدود ۲۰ تا ۸۰ یا ۲۵ تا ۷۵ درصد ترافیک روی شبکه ثابت و سیار جابه‌جا می‌شود، اما در کشور ما این نسبت برعکس است و عمده ترافیک روی شبکه سیار قرار دارد. در حال حاضر ۷۵ درصد ترافیک کشور مبتنی بر شبکه سیار و ۲۵ درصد آن مبتنی بر شبکه ثابت است، در حالی که تجربه جهانی تمرکز بیشتری بر شبکه ثابت دارد.»
او ادامه داد: «بر اساس برنامه‌ریزی انجام‌شده، امیدواریم با پروژه بزرگ ملی سواپ (برگردان)، مهاجرت از شبکه مسی به فیبر نوری را دنبال کنیم. کشورهای پیشرفته سال‌هاست این مسیر را آغاز کرده‌اند، اما ما به‌تازگی در دولت چهاردهم آن را شروع کرده‌ایم. اجرای چنین پروژه‌ای طبیعتاً زمان‌بر است و ممکن است هفت تا ۱۵ سال طول بکشد، اما امیدواریم بتوانیم آن را در بازه زمانی کوتاه‌تری پیش ببریم. در دولت چهاردهم رشد ۵۰۰ درصدی در اتصال منازل و کسب‌وکارها به فیبر نوری داشته‌ایم.»
پوشش روستایی و محدودیت منابع اپراتورها
هاشمی با اشاره به طرح خدمات عمومی اجباری ارتباطات یا USO گفت: «برای پوشش روستایی، طرح USO از محل درآمد اپراتورها در حال اجراست. یک تکلیف برنامه‌ای داریم که بر اساس آن باید صددرصد روستاهای بالای ۲۰ خانوار تا پایان برنامه تحت پوشش قرار گیرند. در حال حاضر پوشش از ۷۳ درصد به ۸۲ درصد رسیده و ضرب‌آهنگ این توسعه نیز مناسب بوده است.»
وزیر ارتباطات با اشاره به کاهش درآمد اپراتورها در پی محدودیت‌های اینترنتی ادامه داد: «ممکن است در طراحی‌هایی که همکاران ما در مجموعه USO داشته‌اند، قول‌هایی داده شده باشد، اما واقعیت این است که ما پنج ماه در خانواده ارتباطات و در اپراتورها درآمدهای خود را محقق نکرده‌ایم. خواهش من این است که در این خصوص، احکام مندرج در برنامه هفتم بازنگری شود، چون منابعی که باید به شکل واقعی در کشور گردش کند، وجود ندارد. در موضوعات دیگر هم تکالیفی برای شبکه تعریف شده که ما دنبال اجرای آن‌ها هستیم، اما واقعاً برخی از این تکالیف امروز دیگر امکان تحقق ندارند.»
توسعه متوازن زیرساخت ارتباطی
هاشمی با اشاره به ضرورت توجه متوازن به استان‌ها گفت: «یکی از موضوعاتی که همواره بر آن تأکید کرده‌ام این است که حق سؤال و استیضاح، حق نمایندگان مجلس است و ما برای این موضوع حق ویژه‌ای قائلیم. در حوزه توسعه ارتباطات، برخی استان‌ها در سال‌های مختلف کمتر و برخی بیشتر مورد توجه قرار گرفته‌اند. ما این موضوع را بررسی کردیم تا متوسط وضعیت را به دست بیاوریم و اولویت را به استان‌هایی بدهیم که زیر خط متوسط قرار دارند.»
او درباره توسعه فیبر نوری و ضرورت توجه به تقاضا گفت: «در توسعه فیبر نوری فقط به بخش عرضه نگاه نمی‌کنیم و بخش تقاضا را هم در نظر می‌گیریم، چراکه منابعی که برای این کار هزینه می‌شود از بیت‌المال است. فیبر نوری عمدتاً برای مصرف‌کنندگان پرمصرف اهمیت دارد و دلیلی ندارد وقتی می‌دانیم اتصالی اتفاق نمی‌افتد، برای فیبر نوری سرمایه‌گذاری کنیم.»
هاشمی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به آسیبهای واردشده به حوزه ارتباطات گفت: «در بحث موارد مرتبط با بودجه ۱۴۰۶، نکته این است که خانواده ارتباطات خسارات قابل توجهی دیده است. سرجمع بیش از ۶۰ همت آسیب دیده‌ایم.»
خسارت بیش از ۳۰ همتی به زیرساختهای ارتباطی
احسان چیت‌ساز، معاون سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی توسعه فاوا و اقتصاد دیجیتال، در بخش دیگری از این نشست درباره آسیبهای واردشده به زیرساختهای ارتباطی در دوره جنگ توضیح داد: «در بازه جنگ، بسیاری از مراکز زیرساختی حوزه فناوری اطلاعات با آسیبهای جدی مواجه شدند. برخی از مراکز ما به‌طور کامل تخریب شدند و حجم خسارت واردشده بسیار گسترده است. بالغ بر ۳۰ همت و ۲۷ میلیون دلار خسارت مستقیم به مجموعه وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات وارد شده است. بیش از ۵۰۰ سایت ارتباطی مورد حمله قرار گرفته و به‌طور کامل تخریب شده‌اند و ۱۵ مرکز مخابراتی نیز آسیب دیده‌اند.»
تحقق ۴۸ درصدی درآمدهای مصوب
چیت‌ساز درباره وضعیت منابع وزارت ارتباطات ادامه داد: «درآمدهای مصوب وزارت ارتباطات که با تلاش همکاران ما در سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی دنبال شده، تاکنون حدود ۴۸ درصد محقق شده و حدود ۲۰ همت از این منابع به دست آمده است. با این حال، وضعیت تخصیص منابع چندان مطلوب نیست و به‌طور متوسط حدود ۳۵ درصد از منابع خود را دریافت کرده‌ایم.»
او با اشاره به فاصله میان منابع موجود و نیازهای توسعه‌ای کشور گفت: «مجموع تملک دارایی‌های سرمایه‌ای ما در وزارت ارتباطات حدود ۳۳ همت است، اما نیاز کشور برای توسعه شبکه ملی اطلاعات و اجرای تکالیفی که در قانون برنامه هفتم پیش‌بینی شده، در بخش دولتی بالغ بر ۷ میلیارد دلار برآورد می‌شود. اگر منابع بخش خصوصی را هم در نظر بگیریم، مجموع منابع مورد نیاز به حدود ۲۵ میلیارد دلار می‌رسد. به‌صورت برنامه‌ای، طی سال‌های اجرای برنامه به بیش از ۲۰۰ همت منابع نیاز داریم تا وزارت ارتباطات بتواند تکالیف مهم خود را در حوزه توسعه شبکه ملی اطلاعات، زیرساختهای فضایی و پروژه ایران‌بوم محقق کند و سهم اقتصاد دیجیتال از تولید ناخالص داخلی را نیز افزایش دهد.»
او در بخش دیگری با اشاره به پروژههای حیاتی بخش ارتباطات و فناوری اطلاعات در سال ۱۴۰۶، حداقل اعتبار مورد نیاز برای توسعه در این سال را ۱۵۴ همت اعلام کرد.
صندوق توسعه شبکه ملی اطلاعات
چیت‌ساز ایجاد صندوق توسعه شبکه ملی اطلاعات را یکی از درخواست‌های اصلی وزارت ارتباطات عنوان کرد و گفت: «برای توسعه شبکه ملی اطلاعات به‌عنوان یک تکلیف حیاتی و کلیدی برای افزایش تاب‌آوری کشور در حوزه ارتباطات و فناوری اطلاعات، باید صندوق ملی توسعه شبکه ملی اطلاعات ایجاد شود. منابع مختلفی مانند درآمد حاصل از رجیستری تجهیزات هوشمند می‌تواند در این صندوق متمرکز شود و در کنار منابع بخش خصوصی قرار گیرد تا بتوانیم سرعت تحقق شبکه ملی اطلاعات را افزایش دهیم.»
او افزود: «اگر منابع مختلف را در یک صندوق متمرکز کنیم و آن‌ها را با منابع بخش خصوصی ترکیب کنیم، امکان تأمین مالی و پیشبرد سریع‌تر پروژههای شبکه ملی اطلاعات فراهم خواهد شد.» در ادامه درباره تعهدات مالی وزارت ارتباطات گفت: «برای تسویه تعهدات سنواتی و پیشبرد طرح‌های عمرانی خود باید بتوانیم منابع درآمدی را تقویت کنیم. همچنین سازوکار درآمدی اپراتورهای ارتباطی از محل تعرفه‌ها نیازمند اصلاح است و در این زمینه به حمایت بیشتری نیاز داریم تا این موضوع محقق شود.»
امنیت سایبری نیازمند سرمایه‌گذاری مستمر است
محمدحسین شیخی، رئیس پژوهشگاه ارتباطات و فناوری اطلاعات، در بخش دیگری با اشاره به ضرورت تقویت امنیت سایبری گفت: «حداقل به ۵ همت منابع نیاز داریم تا به نقطه‌ای برسیم که بتوانیم با اطمینان بیشتری درباره امنیت سایبری صحبت کنیم. امنیت سایبری نیازمند کار مداوم است و نمی‌توان آن را به یک پروژه محدود کرد.»
او با اشاره به استفاده از فناوری‌های نوین در حملات سایبری ادامه داد: «دشمنان از هوش مصنوعی برای حمله استفاده می‌کنند و ما نیز باید از این فناوری برای دفاع استفاده کنیم. متأسفانه در این زمینه فاصله زیادی با معیارها و نیازمندی‌های مورد نظر داریم و باید برای جبران این فاصله سرمایه‌گذاری و برنامه‌ریزی جدی انجام شود.»
تحقق ۷۴٫۳۵ درصدی هدف کمی شبکه ملی اطلاعات
وحید یزدانیان، معاون توسعه شبکه ملی اطلاعات، درباره آخرین وضعیت تحقق اهداف این شبکه گفت: «در توسعه شبکه ملی اطلاعات، هدف کمی ۷۵ درصد تعیین شده بود که تاکنون حدود ۷۴٫۳۵ درصد آن محقق شده است. با این حال، تحقق کامل شبکه ملی اطلاعات و آنچه در معماری این شبکه پیش‌بینی شده، همچنان بخش سخت کار است.»
او ادامه داد: «برای تحقق کامل شبکه ملی اطلاعات به بیش از ۲ هزار همت منابع نیاز داریم. دشواری این مسیر از آنجا ناشی می‌شود که باید مؤلفه‌هایی را پیاده‌سازی کنیم که هم به اعتماد گسترده مردم به شبکه ملی اطلاعات نیاز دارد و هم مستلزم سرمایه‌گذاری بخش خصوصی است. در هر دو بخش با ضعف‌هایی مواجهیم.»
یزدانیان با اشاره به ضرورت ورود دولت به تأمین مالی برخی پروژه‌ها گفت: «در برخی از این موارد حتماً به سرمایه‌گذاری دولت نیاز داریم و به همین دلیل ایجاد صندوق توسعه شبکه ملی اطلاعات ضروری است.»
تمدید دوره اجرای برنامه هفتم
در این جلسه شماری از نمایندگان کمیسیون صنایع و معادن و کمیسیون برنامه و بودجه مجلس نیز حضور داشتند و پیشنهادهای خود را درباره فعالیت‌های وزارت ارتباطات مطرح کردند. غلامرضا تاجگردون، رئیس کمیسیون برنامه، بودجه و محاسبات مجلس، با اشاره به آغاز بررسی عملکرد برنامه هفتم توسعه در مجلس ادامه داد: «فکر می‌کنم در ماه جاری وارد بررسی عملکرد برنامه شویم. نمی‌دانم دولت قرار بود گزارش خود را زودتر ارائه کند یا نه، اما در جلسه هیئت عالی نظارت بر برنامه، این موضوع را با آقای دکتر عارف مطرح کردم. برنامه در شرایط مشخصی تدوین و تصویب شد و اهدافی متناسب با همان شرایط در آن قرار گرفت، اما به دلایل مختلف با مشکلاتی مواجه شده‌ایم و ممکن است برخی از احکام برنامه قابلیت اجرا نداشته باشند.»
تاجگردون با اشاره به عملکرد سال نخست اجرای برنامه هفتم گفت: «سال اول، گزارش عملکرد برنامه بررسی شد و وزارت ارتباطات نیز یکی از وزارتخانه‌های خوبی بود که گزارش خود را ارائه کرد. سال دوم با جنگ مواجه شدیم و طبیعتاً شرایط تغییر کرد.» او با اشاره به احتمال تمدید دوره اجرای برنامه اضافه کرد: «احتمال زیادی می‌دهم که مجلس با توجه به شرایط جنگ، با تمدید یک یا دو ساله برنامه هفتم موافقت کند. این به معنای کنار گذاشتن برنامه نیست. گاهی در صحبت با برخی وزارتخانه‌ها می‌شنویم که می‌گویند برنامه را کنار بگذاریم، اما برنامه را نمی‌توان کنار گذاشت و صورت مسئله را پاک کرد.»