گودرز مهربان، مدیر برند «بومی» دیجیکالا، در گفت‌وگو با دیجیاتو از شکل‌گیری برنامه «بومی و محلی»، مدل همکاری با تولیدکنندگان محلی و چالشهای توسعه کسبوکارهای کوچک میگوید. به گفته او، برنامهای که با هدف کمک به کسبوکارهای کوچک آغاز شد، امروز به مسیری برای تبدیل تولیدکنندگان محلی به کسبوکارهایی پایدار و در نهایت مستقل رسیده است. اکنون نزدیک به ۲۳ هزار فروشنده فعال در «بومی و محلی» حضور دارند و برند «بومی» با ده‌ها کارگاه در نقاط مختلف کشور همکاری می‌کند.
از فروش تا توانمندسازی تولیدکنندگان
برنامه «بومی و محلی» در چارچوب فعالیت‌های مسئولیت اجتماعی دیجیکالا و برای گروه‌هایی شکل گرفت که محصول یا مهارت مناسبی دارند اما دسترسی آسانی به بازار و ابزارهای تجارت الکترونیکی ندارند. مهربان درباره شروع کار میگوید: «برنامه «بومی و محلی» از اواخر سال ۱۳۹۹ و در چارچوب مسئولیت اجتماعی دیجیکالا شکل گرفت. تمرکزمان روی کارآفرینی و توانمندسازی تولیدکنندگان روستایی و کارگاههای کوچک بود؛ کسانی که محصول یا مهارت خوبی دارند، اما دسترسی به بازار و ابزارهای تجارت الکترونیکی برایشان آسان نیست.»
دیجیکالا پیش‌تر و از سال ۱۳۹۷ امکان عرضه محصولات از سوی فروشندگان مختلف را در بازارگاه خود فراهم کرده بود و این برنامه تلاش کرد این امکان را برای کسبوکارهای محلی قابل‌دسترس‌تر کند. سال نخست حدود ۳۵۰۰ فروشنده به برنامه پیوستند؛ برای آسان‌تر شدن ورودشان، شش ماه از کمیسیون معاف بودند، یک ماه رایگان از انبار استفاده می‌کردند، می‌توانستند رایگان در کمپین‌های فروش حضور داشته باشند و محصولاتشان از ظرفیت تبلیغاتی صفحه اصلی دیجیکالا بهره می‌برد.
فعالیت برنامه اما به فراهم‌کردن بستر فروش محدود نماند. تیم «بومی و محلی» در حوزه آموزش و پشتیبانی هم ورود کرد: «در استان‌های مختلف کارگاه آموزشی برگزار می‌کنیم و در استانداردسازی محصول، بسته‌بندی و تولید محتوا برای بازارگاه به فروشندگان کمک می‌کنیم. پشتیبانی هم تا وقتی ادامه دارد که کسبوکار به سطح قابل‌قبولی از فروش برسد.»
چرا برند بومی؟
در کنار این برنامه، برند «بومی» برای همکاری با تولیدکنندگانی شکل گرفت که به‌تنهایی امکان پاسخ‌گویی به همه الزامات تجارت الکترونیکی را ندارند. مهربان توضیح می‌دهد: «برند «بومی» برای تولیدکنندگانی شکل گرفت که به‌تنهایی نمی‌توانند پاسخگوی همه الزامات تجارت الکترونیکی باشند. کسبوکارهای روستایی، مشاغل خانگی، زنان سرپرست خانوار و گروه‌های تحت حمایت نهادهای اجتماعی گاهی با محدودیت امکانات، نیرو و زمان روبه‌رو هستند. آماده‌سازی محتوا، رعایت استانداردهای تولید، بسته‌بندی و تأمین مستمر کالا برایشان سخت است.»
در مدل این برند، دیجیکالا در طراحی محصول و ارتقای کیفیت وارد می‌شود تا زنجیره تأمینی پایدار شکل بگیرد. در این مدل با تولیدکننده برای طراحی محصول، بهبود کیفیت و آماده‌سازی تولید در مقیاس بزرگ‌تر همکاری می‌شود و تولیدکننده فقط با یک سفارش مقطعی روبه‌رو نیست؛ تا وقتی کیفیت و ظرفیت تولید حفظ شود، همکاری ادامه پیدا می‌کند. یکی از نخستین محصولات این برند ماگ سرامیکی بود و فرایند توسعه آن نشان‌دهنده اهمیت استانداردسازی است؛ از طراحی و ساخت نمونه تا قالب‌گیری، انتخاب لعاب و آماده‌سازی برای تولید، و چون در سرامیک نوع لعاب و کیفیت پخت اهمیت زیادی دارد، بخشی از همکاری با کارگاه‌ها صرف بهبود زیرساخت تولید و استانداردسازی می‌شود.
رشد یکی از کارگاههای همکار نمونه‌ای از ثمره این رویکرد است: کارگاهی که ابتدا برای تولید دو سری ۵۰۰تایی ارزیابی شده بود، در یکی از سفارش‌های اخیر به تولید ۱۰ هزار عدد رسید؛ نشانه آنکه با توسعه ظرفیت و ایجاد اطمینان در زنجیره تأمین، کارگاههای کوچک هم می‌توانند سفارش‌های بزرگ‌تر را اجرا کنند.
از کوره سفال تا بسته‌بندی
همکاری با هر کارگاه از ارزیابی شرایط آن آغاز می‌شود و در بسیاری از موارد بهبود زیرساخت، بخش جدایی‌ناپذیر آن است. در بعضی کارگاههای سفال و سرامیک، کیفیت کوره یا فرایند پخت نیاز به اصلاح داشت و کیفیت بدنه یا لعاب باید ارتقا پیدا می‌کرد؛ آموزش، انتقال دانش و تأمین بخشی از زیرساخت به بهبود کیفیت کمک می‌کند. این همکاری گاهی از یک کارگاه فراتر می‌رود و به شبکه‌ای از تولیدکنندگان در استان‌های مختلف می‌رسد؛ به گفته مهربان، یکی از همکاران در استان همدان با کارگاه‌هایی در تهران، اصفهان و گلستان کار می‌کند و در تأمین برخی مواد اولیه و ملزومات بسته‌بندی به آن‌ها کمک می‌کند.
در مناطقی مانند سیستان‌وبلوچستان، حضور تسهیلگران محلی نقش تعیین‌کننده داشته است؛ تسهیلگرانی که سال‌ها در جوامع محلی حضور داشتند و اعتماد تولیدکنندگان را جلب کرده بودند. یکی از نمونه‌ها ترکیب سوزن‌دوزی زنان بلوچ با محصولات چرمی بود؛ مهارت دو گروه تولیدکننده در محصولاتی مثل بند ساعت کنار هم گذاشته شد. نمونه دیگر همکاری با بنیاد سپهر در قائن است؛ مجموعه‌ای که فعالیت زنان آن ابتدا بیشتر روی رودوزی و گلدوزی متمرکز بود، کم‌کم زمینه توسعه مهارت‌هایی مثل خیاطی و تولید کیف در آن فراهم شد و اکنون طراحی برخی محصولات و اقلام مرتبط با دفترهای دیجیکالا با این مجموعه دنبال می‌شود تا بخشی از تولید در همان منطقه انجام شود.
۲۳ هزار فروشنده در بومی محلی فعالیت می‌کنند
شمار فروشندگان فعال برنامه در چند سال گذشته جهش قابل‌توجهی داشته است: از حدود ۳۵۰۰ نفر در سال نخست به نزدیک ۲۳ هزار نفر رسیده. اما شمار افراد بهره‌مند از این فعالیت‌ها لزوماً به تعداد پنل‌های فروشندگی محدود نمی‌شود، چون بسیاری از کسب‌وکارها در تولید، بسته‌بندی و آماده‌سازی سفارش برای دیگران هم اشتغال ایجاد می‌کنند. برای نشان‌دادن این اثر زنجیره‌ای، مهربان به یکی از تأمین‌کنندگان ادویه اشاره می‌کند که در مراسم دهمین سالگرد بازارگاه دیجیکالا حضور داشت و در یک خط تولید نزدیک به ۲۰ نفر را به کار گرفته است.
با این حال، معیار موفقیت برنامه صرفاً اشتغال نیست: «دستاورد برنامه را نباید فقط با اشتغال‌زایی سنجید. بسیاری از تولیدکنندگان پیش از همکاری با ما هم مهارت یا محصول داشتند، اما دسترسی‌شان به بازار محدود بود. هدف ما کم‌کردن فاصله میان این تولیدکنندگان و بازار و کمک به پایداری کسب‌وکارشان است.»
مهارت‌های متفاوت را پیوند می‌دهیم
یکی از نقش‌های اصلی برند «بومی» شناسایی مهارت‌های پراکنده و پیوند دادن آن‌هاست. در نمونه سوزن‌دوزی و چرم‌دوزی، دو مهارت متفاوت کنار هم قرار گرفتند و محصولی ساخته شد که هیچ‌کدام از کارگاه‌ها به‌تنهایی از پس تولیدش برنمی‌آمدند. اما صرف وجود مهارت برای ساخت یک کسبوکار کافی نیست؛ «این ظرفیت‌ها وقتی به کسبوکار پایدار تبدیل می‌شوند که محصول با نیاز بازار تناسب داشته باشد، کیفیتش حفظ شود و تولیدکننده بتواند مستمر سفارش تحویل دهد. به همین دلیل طراحی محصول، کنترل کیفیت و توسعه زیرساخت تولید به اندازه دسترسی به بازار اهمیت دارند.»
برند «بومی» در سه گروه کالایی خانه و آشپزخانه، مد و پوشاک و محصولات خوراکی فعالیت می‌کند و تمرکز اصلی در سال‌های نخست روی خانه و آشپزخانه بود؛ از جمله سرویس خواب تولیدشده با کارگاه‌هایی که زنان سرپرست خانوار و مددجویان کمیته امداد در آن‌ها آموزش دیده‌اند و بخشی از این محصولات اکنون در اصفهان هم تولید می‌شود. در زمان انجام این گفت‌وگو حدود ۳۱ کارگاه فعال با برند همکاری داشتند و سه کارگاه دیگر در مرحله نمونه‌سازی و آزمایش محصول بودند؛ پیش‌بینی می‌شود تا پایان مهرماه تعدادشان به حدود ۳۵ یا ۳۶ برسد و فعالیت به ۲۰ نقطه کشور گسترش یابد؛ بیشترین تمرکز کارگاه‌ها در همدان است.
۶۵ درصد افراد فعال در کارگاه‌ها خانم هستند
زنان بخش بزرگی از نیروی فعال در کارگاههای همکار را تشکیل می‌دهند؛ حدود ۶۵ درصد افراد فعال در کارگاههای «بومی» زن هستند. در برخی تجربه‌ها، زنان استقبال بیشتری از تغییرات لازم برای بهبود کیفیت و استانداردسازی نشان دادند و حتی برای اصلاح فرایندها پیشنهاد دادند. به عنوان نمونه، زنی که پس از دوره‌های فنی‌وحرفه‌ای مهارت تولید صنایع‌دستی را یاد گرفته بود اما به بازار مناسبی دسترسی نداشت، با کمک برند صاحب کارگاهی خانگی با حدود هفت زن شد که هرکدام در یک تکنیک تخصص داشتند و حدود هشت تنوع محصولی از این مجموعه وارد بازار شد.
در کنار این نمونه‌ها، موانع فرهنگی و خانوادگی هم در برخی مناطق بر مشارکت زنان اثر می‌گذارد؛ در یکی از تجربه‌ها، تسهیلگران امکان آموزش و بررسی کیفیت محصولات را فراهم کردند، اما برخی زنان به‌خاطر مخالفت همسرانشان نتوانستند در جلسات ادامه دهند. این تجربه را نمی‌شود به همه مناطق تعمیم داد، اما نشان می‌دهد توسعه کسبوکارهای محلی علاوه بر آموزش و بازار، به اعتمادسازی و همراهی محیط اجتماعی هم نیاز دارد.
بخشی از ریسک‌ها را تقبل می‌کنیم
مدل مالی برند «بومی» برای کمک به تأمین سرمایه در گردش تولیدکنندگان طراحی شده است. بعد از بررسی زیرساخت تولید، انتخاب محصول و توافق روی سفارش، معمولاً ۵۰ درصد مبلغ سفارش اولیه به‌عنوان پیش‌پرداخت به تولیدکننده داده می‌شود و بعد از تحویل کالا به انبارهای دیجیکالا، تسویه کامل در مدت کوتاهی انجام می‌شود. تفاوت دیگر این مدل، پذیرش بخشی از ریسک‌های پس از تولید است؛ در تجارت الکترونیک ممکن است مشتری کالا را مرجوع کند و برای محصولات شکننده‌ای مثل ظروف سرامیکی این می‌تواند به آسیب‌دیدن یا از بین رفتن کالا بینجامد، اما مسئولیت این ریسک فقط بر عهده تولیدکننده گذاشته نمی‌شود. نرخ آسیب‌دیدگی یا مرجوعی برخی محصولات در ابتدا بالا بود و با اصلاح بسته‌بندی و کنترل‌های بیشتر کاهش یافت؛ نرخ فعلی حدود سه درصد است و از ابتدای سال ۲۰۲۱ تا زمان گفت‌وگو نزدیک به ۲۵ هزار قلم کالا از برند «بومی» فروخته شده است.
شرایط اقتصادی و جنگی هم بر کارگاههای همکار اثر گذاشته و برخی از آن‌ها را از چرخه تولید خارج کرده بود؛ سه کارگاه فعالیت را کاملاً متوقف کردند اما با تأمین دوباره سرمایه در گردش به چرخه تولید بازگشتند. در دوره جنگ تسویه‌حساب با تأمین‌کنندگان ادامه پیدا کرد و پس از بازگشت شرایط، سفارش‌گذاری از سر گرفته شد؛ در همان دوره سفارش‌هایی برای جهیزیه نوعروسان تحت پوشش کمیته امداد ثبت شد که به کارگاه‌ها امکان داد بخشی از سرمایه اولیه لازم برای ازسرگیری تولید را به دست بیاورند.